De verboden berenmuts

Ik ben in Biysk – laatste stop met internet voor het hooggebergte van de Altai. Dit is een van de vijf Lenins daar, met de typische Russische berenmuts aan, de oesjanka (je kent ‘m wel, met van die grote gevoerde oorflappen, hier omhooggebonden).

Dit standbeeld is nogal uniek: er zijn er zo maar twee in de hele ex-Sovjet-Unie. Er was een wet die stelde dat de Grootste Kameraad enkel blootshoofds afgebeeld mocht worden, of ook nog met zo’n arbeiderspet aan. Maar Siberië heeft nu eenmaal altijd al een anarchistisch kantje gehad.

biisk

Mijn foto. Meer op Instagram: @jolieshvili.

Biysk is ook op andere vlakken een bijzondere plek. Hier begint de Tsjoejskiy Trakt, de snelweg die door de bergen naar Mongolië loopt. Het stadje werd nog gesticht onder Peter De Grote – hoewel zelfs inwoners van Barnaoel, de jongere hoofdstad van de regio, dat vaak niet weten. Net als in Sint-Petersburg zit hier een koperen tsaar op zijn paard. Maar dan wel als een dief in de donkere Siberische nacht, onverlicht en helemaal groen verkleurd.

Nieuwe vrienden nemen me mee naar de paar aristocratische stadspaleizen uit die tijd. Je zou ze zo kunnen terugvinden op de oevers van de Neva, alleen brokkelen hier de gevels af, zie je stukken van de hoge plafonds met rozetten op de vloeren liggen, zijn de ooit machtige portieken dichtgespijkerd met goedkoop hout. Waarom doet niemand hier iets aan? “Ofwel is zo’n gebouw van een of andere vage privé-eigenaar, en de stad kan die niet verplichten te renoveren”, halen ze de schouders op. “Ofwel is het wel van de overheid, maar die heeft geen geld. Het hele budget van de regio gaat naar Barnaoel.”

Het is begin september, door de ramen zonder glas waait de eerste sneeuw zacht als poeder de restanten van de 18de eeuw binnen.

Potlood

In het Russisch is ‘potlood’ ‘karandasj’. Nu dacht ik al jarenlang dat ze dat woord bij de Zwitserse potlodenfabrikant Caran d’Ach gehaald hadden, zoals wij een balpen ook wel ‘bic’ noemen, naar het Franse merk.

Maar! Het is omgekeerd: de Zwitser haalde de naam van zijn bedrijf bij een Frans-Russische cartoonist, die met dit pseudoniem zijn werk ondertekende. En het woord kwam in het Russisch terecht via het Tataars: ‘kara’ betekent ‘zwart’ en ‘tasj’ ‘steen’. V cool.

40684055_10156253991517702_3219976890647314432_n
(c) Echo Moskvy

Elf tijdzones

kazan 2

Rusland telt elf tijdzones, maar die lopen niet mooi logisch parallel – Samara en Oeljanovsk, op dezelfde lengtegraad als Kazan, kozen er na een referendum voor om een uur op te schuiven. Kazan blijft vasthouden aan de Moskoutijd. Gevolg is dat het in Ekaterinburg, ongeveer even ver van hier als Moskou, plots twee uur later is. En dat mijn dagen tegenwoordig om 3u30 beginnen, want gordijnen zijn voor pantoffeldiertjes.

Vergane glorie. Daugavpils

Het fort van Daugavpils is een ding apart. De bouw begon in 1810, toen tsaar Aleksander I zich – met reden – bedreigd voelde door de capriolen van Napoleon. Helaas, af geraakte het pas 68 jaar later, wat het meteen tot het laatste fort van zijn soort gebouwd in Europa maakt. De vesting deed dienst als basis voor het leger van Letland, tijdens zijn korte onafhankelijkheid tussen de wereldoorlogen in. Daarna gebruikten de nazi’s het als krijgsgevangenenkamp (de Tataarse dichter-soldaat Musa Dzjalil, beter gekend als die kerel met zijn ketenen aan de ingang van het kremlin van Kazan, kwam hier om het leven). Na de oorlog, toen Letland ingelijfd werd bij de Sovjet-Unie, huisden hier onder andere een opleidingsinstituut voor militaire piloten en een ziekenhuis.

Vandaag is het complex vooral de thuis van vergane glorie. De Letse overheid zette het te koop in 2008, zonder succes. Sinds dan zijn er hier en daar halfslachtige pogingen tot renovatie geweest. Maar het mooist zijn nog altijd de verwaarloosde panden, met hun afbladderende façades in die typisch Baltische okerkleur, de ramen weg of dichtgetimmerd – en kleurige streetart, vandaag al even typisch voor de Baltische landen.

26907406_10155691675122702_1267838579902358939_n

In een van de gebouwen die wel helemaal blinkend als nieuw staan te wezen, zit een verrassend hip museum met moderne en hedendaagse kunst. Inclusief een paar originele Rothko’s: hij werd hier geboren en is het altijd een beetje blijven missen. Cadeautje aan de stad van zijn kinderen.

Poseurs

Sint-Petersburg. Hoofdstad van de Romanovs en van het water, van de cafés en de kunstenaars, van alle Russen die nu vrij hebben. Tot 7 januari, wanneer de orthodoxe kerst gevierd wordt, heeft het hele land vakantie, en die willen ze allemaal hier doorbrengen lijkt het.

Nadeel: ik geraak geen enkel museum binnen, zelfs aan dat voor hedendaagse kunst staat een rij tot ver buiten de deuren. Voordeel: het is de allerbeste plek om de Rus in zijn meest natuurlijke onnatuurlijke houding te observeren – poserend voor een foto.

IMG_20180104_151451585

IMG_20180105_131407382_HDR_2

IMG_20180104_154458676

Mijn foto’s. Meer op Instagram: @jolieshvili.

Route set go

Vandaag nemen mijn kater en ik het vliegtuig naar Sint-Petersburg. Van daaruit de bus naar Veliky Novgorod en Pskov, de twee steden die in de middeleeuwen als republieken golden. Vervolgens de EU-grens over naar Daugavpils, Letland en Vilnius, Litouwen. En dan doorsteken naar Wit-Rusland, vandaag iets minder een gigantisch zwart gat op de kaart dan twintig jaar geleden. Daar gaan we op zoek naar wolven en lynxen en de zin der dingen.

Het grote oog

Twee maanden, drie steden en twaalf rijen later is het zover – ik heb als Belgische in Rusland met succes een Wit-Russisch visum verkregen. Bij deze een onironische shout-out naar het consulaat van Wit-Rusland in Moskou: de vriendelijkste & meest efficiënte ambtenaren met wie ik ooit te maken kreeg.

Nu nog de laatste schakel, een route uitdokteren. Want buitenlanders mogen de grens tussen Wit- en gewoon Rusland niet over. Niet dat iemand je gaat tegenhouden – het probleem is net dat er geen grenscontrole is, de twee landen vormen een douane-unie, (Wit-)Russen kunnen vrij bewegen tussen beide. Maar als derdelander betekent het dat je het ene land illegaal uitreist en het andere illegaal binnenkomt.

Dat is voor januari, eerst een paar dagen naar huis voor kerst. Op weg naar de luchthaven schoot ik een wijs plaatje: een helikopter die landde op het Bolotnyi-eiland in het centrum van Moskou, op een paar honderd meter van het Kremlin.

Vorig jaar vertelde een journalist van Kommersant, Ruslands grootste kwaliteitskrant, me dat Vladimir Poetin tegenwoordig geen auto’s meer gebruikt om zich in de stad te verplaatsen, enkel nog helikopters. Elke keer ik er nu zo een zie, vraag ik me af of hij het is – die onzichtbare aanwezigheid die hier overal is en alles weet, als een kruising tussen het Grote Oog van Tolkiens Sauron en een mystieke orthodoxe heilige, groot voorhoofd en onaards aureool.

25659793_10155629784837702_2730069334236963866_n

Mijn foto. Meer op Instagram: @jolieshvili.